99995091
۰۹:۵۰ - چهارشنبه ۱۳۹۶/۰۳/۱۷

دیدگاه؛

نقش فقرزدایی در سلامت و تحکیم خانواده از منظر آموزه های رضوی

امام رضا (ع) در زمینه اهمیت ارضای نیازهای زیستی و اولویت تأمین منابع غذایی خانواده، فرموده اند: « امام باقر و صادق(ع) تا زمانی که قوت یکسال خود را ذخیره نمی کردند، خانه یا ملک نمی خریدند»

صاحب نیوز-مسعود شریفی/ مسئله اقتصاد، به عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل زندگی بشری مطرح بوده و مقابله با فقر همواره از برنامه‌های اقتصادی اسلام بوده است.

اسلام جامعه رابه عنوان یک کلیت واحد می بیند که در آن جامعه متعهد به فراهم کردن محیط لازم برای دسترسی برابر ظرفیت ­ها و فرصت ­ها است. اخلاق اسلامی از راهبردهای فقرزدایی که براساس اصل ارتقای رشد اقتصادی با برابری بارآور و سودبخش حمایت می­ کند.

فقر، به طور طبیعی می‌تواند منشأ بسیاری از مشکلات و نابسامانی ­های فردی، خانوادگی واجتماعی باشد؛ چنانچه تحقیق های متعدد نیز حاکی از آن است که وضعیت اقتصادی اجتماعی با سلامت، مشکلات رفتاری و پیامدهای شناختی و هیجانی- اجتماعی رشدی مرتبط است.

درهمین مسیر و با توجه به تأکیدات مقام معظم رهبری درحوزه اقتصاد مقاومتی و جهاد اقتصادی که بی­ شک یکی از ابعاد مهم آن فقرزدایی است دراین مطالعه قصد داریم به بیان پیامدهای روانشناختی فقر و تأثیرات منفی آن برسلامت و عملکرد خانواده بپردازیم تا بدین وسیله بخشی از آثار وپیامدهای اجرای اقتصاد مقاومتی در خانواده مشخص شود.

در این خصوص از آموزه ­های گرانبار امام رضا (ع) به عنوان نمونه­ ای از موضع گیری اسلام دربرابر پدیده فقر استفاده کرده ­ایم. امام رضا(ع) همواره مقابله با فقر و پیشگیری از پیامدهای ناگوار آن را به طرق مختلف مورد توجه قرار داده اند و در واقع یکی از مباحث بسیار مهم در سیره رضوی مباحث اقتصادی است.

پیامدهای روانشناختی فقر

الف- سلب امنیت وآرامش روان
تا به امروز نیازهای بهداشت روانی فقر بی توجهی زیادی دریافت کرده، اگرچه واضح است که فقر و آسیب روانی رابطه تنگاتنگی دارند و امنیت اقتصادی در تأمین بهداشت روانی انسان‌ها نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. انسان برای بقای خود نیازمند و سایل و کالاهای مادی همچون غذا، خانه، لباس ، دارو و غیره است که فقدان هرکدام می تواند ادامه زندگی را با تهدید جدی مواجه سازد.

امام رضا(ع) فقر را به عنوان عامل مرگ و نابودی، سلب شخصیت و کلید مشکلات اجتماعی توصیف کرده و راهکارهای متعددی در مسیر مقابله با این پدیده ­ی هلاکت بار ارائه کرده اند. ایشان موضع اسلام در برابر فقر را این گونه بیان می کنند: «خدای تبارک وتعالی زیبایی و آراستگی را دوست دارد و فقر و فقرنمایی را دشمن می دارد »[1] و درجای دیگر تأمین بودن معاش را عامل آرامش و راحتی روان انسان عنوان کرده و فرموده اند: «چون آدمی خوراک سال خویش را ذخیره کند، پشتش ازبار زندگی سبک شده و آسوده خاطر می شود»[2].

همچنین از ایشان درباره خوشی دنیا پرسیده شد، فرمودند: « وسعت منزل و زیادی دوستان ». بنابراین برطبق آموزه ­های رضوی، اگرچه تأمین معاش، پاسخ به نیازهای اولیه ­ی مادی و زیستی فرد و خانواده است ولی فراتر از آن به تأمین آرامش و امنیت زندگی می­ انجامد؛ چرا که فقر، بُعد اقتصادی امنیت انسان را منحرف نموده و آسایش خاطر که مهم­ترین جزء امنیت انسان است را سلب می کند.

ب-ممانعت از انگیزش به سمت تعالی   

در تبیین رابطه بین تأمین نیازهای مادی و سلامت روان، مازلو(1987) سلسله مراتبی ازپنج نیاز اصلی را پیشنهاد کرده که عبارتند از: نیازهای فیزیولوژیک (شامل غذا، آب، هوا، لباس، پناهگاه، گرما و… )، نیازهای امنیت، تعلق خاطر و عشق، نیازبه حرمت (عزت نفس)، نیاز به خود شکوفایی و در رأس آن نیازهای معنوی یا تعالی. نظریه مازلو پیشنهاد می­کند که نیازهای اساسی­ تر باید قبل ازاینکه فرد قویا بخواهد به سمت نیازهای سطح دوم یا بالاتر میل کند، برآورده شوند.

نیازهای فیزیولوژیک مهم­ترین نیازها درنظرگرفته میشوند که باید اول برآورده شوند. وقتی نیازهای زیستی نسبتا برآورده شوند، نیازهای امنیت فرد اولویت یافته و بر رفتارغالب می شوند. نیازهای امنیت شامل امنیت شخصی، امنیت مالی، سلامت وبهزیستی است.

دارایی­ های حمایت کننده و امنیت مالی مانند شغل ایمن، بیمه بیکاری، بیمه ازکارافتادگی، حساب پس انداز، و امثالهم از ابعاد مهم نیازهای ایمنی است. درغیاب امنیت اقتصادی، به خاطر بحران اقتصادی و کمبود فرصتهای کار، نیازهای امنیت جویی، بر رفتار فرد مسلط می شوند.

مطالعات اخیر بانک جهانی نیز نشان می­ دهد که اساسا موضوع فقر فقط به کمبود یا فقدان درآمد مربوط نیست؛ بلکه رکن بسیار مهم دیگری وجود دارد که از آن به عنوان هراس از آینده و ترس و نگرانی فقرا از سقوط بیشتر و از دست دادن همین حداقل­ ها یاد می شود. بنابراین فقر با ایجاد وضعیت بغرنج برآورده نشدن نیازهای فیزیولوژیکی، نیازهای امنیت و چه بسا نیازهای محبت و علاقه اجتماعی، مانع از انگیزش فرد به سمت نیازهای سطح بالاتر شامل حرمت نفس، خودشکوفایی و خودتعالی می گردد وسلامت روان اورا به مخاطره می اندازد.

امام رضا (ع) در زمینه اهمیت ارضای نیازهای زیستی اساسی (آب وغذا ) و اولویت دادن تأمین منابع غذایی خانواده، فرموده­ اند: «حضرت باقر و حضرت صادق(ع) تا زمانی که قوت یکسال خود را ذخیره نمی­ کردند، خانه یا ملک نمی خریدند» [3] همچنین بر این موضوع تأکید داشتند که: «هرکس به هرمقدار که در توانش است، باید برای اهل منزل خود خرج کند»[4].

این تأکیدها نشان می­ دهد که ارضای نیازهای زیستی بر سایر نیازها تقدم دارد و تازمانی که انسان دغدغه فراهم آوردن نیازهای زیستی خود را داشته باشد نمی­ تواند به سمت ارضای نیازهای سطوح بالاتر گرایش پیدا کند.

ج-ایجاد بافت استرس

ازطرف دیگر، استرس فقر فقط نگرانی درباره پول نیست؛ بلکه  فقر “بافت استرسی” ایجاد می کند که درآن تعارض، خشونت خانگی، نا ایمنی غذایی و جابه جایی مکرر محل زندگی شایع هستند. این نوع استرس­ها به عنوان استرسهای مرتبط با فقر شناخته می شوند. با افزایش حجم عوامل فشار زای ایجاد شده بوسیله استرس بافت فقر، فقر تأثیرات منفی همه انواع دیگر استرس را نیز تشدید می­ کند.

در واقع، استرس مرتبط با فقربه توانایی فرد برای پاسخ دادن به تهدیدها و چالش­های جدید نیز آسیب می ­زند. وقایع مهمی ازقبیل فقدان عزیزان یا زندگی در فقر منجر به تجارب روزانه ای می شود که وقتی افراد برای بازگرداندن تعادل تلاش می­کنند، بر آنان فشار زیادی وارد میکند. این فشار زا های مزمن و روزانه، چیزی بیشتر از سختی و فشار اقتصادی است و افراد رابه سمت افسردگی و اضطراب، مصرف الکل و مشکلات سلامت جسمی سوق می دهد.

[1] فقه الرضا(ع): 354

[2]. الحیاه، ج 6، ص170

[3] مسند الام الرضا(ع) ، ج2، ص299.

[4]مسند الامام الرضا(ع)، ج1، ص285

 

منابع

حکیمی، م.(1394). فرازهایی از سخنان امام رضا، ج 2. مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی.

حکیمی،م.(1381). امام رضا (ع) : زندگی واقتصاد. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.

رشکیبانی م. (1391). جلوه‌های جهاد اقتصادی در اندیشه امام رضا علیه السلام. قم: مرکز پژوهش‏های اسلامی صدا و سیما قم.

شرفی، م.(1391). مهارت های زندگی درسیره رضوی. چاپ سیزدهم. مشهد: موسسه آستان قدس رضوی.

کتابچی، م.(1387). آیین زندگی ازدیدگاه امام رضا(ع). تهران: نشر الف.

محمودی، و ؛ صمیمی فر، س.ق.(1384) . فقرقابلیتی. فصلنامه رفاه اجتماعی،5(17)9-32.

Almeida, D.M., Neupert, S.D., Banks, S.R., & Serido, J. (2005). Do daily stress processes account for socioeconomic health disparities? Journal of Gerontology, 60, 34-39.

Brooks-Gunn, J., & Duncan, G. J. (1997). The effects of poverty on children. The Future of  Children, 7, 55-71.

Chen, E., Martin, A.D., & Matthews, K.A. (2006). Socioeconomic status and health: Do gradients differ within childhood and adolescence? Social Science & Medicine, 62, 2161-2170.

Chen, E., Matthews, K.A., & Boyce, W. (2002). Socioeconomic differences in children’s health: How and why do these relationships change with age? Psychological Bulletin, 128, 295-329.

Conger, R., Wallace, L., Sun, Y., Simons, R., McLoyd, V., & Brody, G. (2002). Economic pressure in African American families: A replication and extension of the family stress model. Developmental Psychology, 38, 179-193. doi:10.1037/0012-1649.38.2.179 .

Datta ,Y; Emeritus,P.(2008). Maslow’s Hierarchy of Basic Needs— An Ecological View. A paper accepted for presentation at the 8th Global Conference on Business & Economics to be held in Florence, Italy, October 18-19th, 2008.

Dearing, E., McCartney, K., & Taylor, B. A. (2001). Change in family income-toneeds matters more for children with less. Child Development, 72,1779–1793.

Evans, G.W. (2003). A multimethodological analysis of cumulative risk and allostatic load among rural children.Developmental Psychology, 39, 924-933.

Kahn, J., & Pearlin, L. (2006). Financial strain over the life course and health among older adults. Journal of Health & Social Behavior, 47, 17-31.

McEwen, B.S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338, 171-179.

Repetti, R.L., Taylor, S.E., & Seeman, T.E. (2002). Risky families: Family social environments and the mental and physical health of offspring. Psychological Bulletin, 128, 330-366.

Sirageldin, I. (2000).Elimination of poverty: Challenges and Islamic strategies. Islamic Economic Studies, 8(1), 33-54.

Torabi, Y., and Godarzi, A.(2003). Values and social security. Proceedings of the Conference on Social Security ,1,36-45.

انتهای پیام/ پلنا/ ی