صفحه اصلی » سیاسی » چگونه مجوز توحش در ایران به آمریکایی ها داده شد/مجاهدت هایی که به لغو کاپیتولاسیون انجامید

چگونه مجوز توحش در ایران به آمریکایی ها داده شد/مجاهدت هایی که به لغو کاپیتولاسیون انجامید

سه شنبه ۲۱ مهر ۱۳۴۳ لایحه قضاوت کنسولی مشهور به کاپیتولاسیون، با وجود مخالفت گروه کثیری از وکلای مردم، در جلسه ای پرتنش به تصویب اکثریت نمایندگان مجلس شورای ملی رسید. آمریکایی‌ها بدنبال تصویب کاپیتولاسیون بودند تا اتباعی که در کشور ما دارند آزاد باشند و هر کاری خواستند انجام بدهند و دادگاه‌ها حق هیچ گونه دخالت و محاکمه اتباع آمریکایی را نداشته باشند.

تاریخ انتشار: ۱۴:۳۱ - چهارشنبه ۱۴۰۰/۰۷/۲۱

به گزارش صاحب نیوز؛ در روز سه شنبه ۲۱ مهر ۱۳۴۳ لایحه قضاوت کنسولی مشهور به کاپیتولاسیون، با وجود مخالفت گروه کثیری از وکلای مردم، در جلسه ای پرتنش به تصویب اکثریت نمایندگان مجلس شورای ملی رسید.

واژه کاپیتولاسیون به معنی انعقاد عهدنامه و قرارداد و یا خود عهدنامه و مفهوم عام حقوقی آن عبارت است از پیمان هایی که حقوق قضاوت کنسولی و حقوق برون مرزی را به کشور دیگری در قلمرو حاکمیت ملی کشور میزبان اعطا می کند. این مقررات برای اولین بار در ۱۸۲۸ میلادی به موجب عهدنامه ترکمانچای از طرف دولت روسیه تزاری بر ایران تحمیل شد. پس از آن بود که انگلستان و سایر کشورهای اروپایی رسماً از این امتیاز بهره مند شدند. فصل هفتم ، هشتم و نهم معاهده ترکمانچای که به مسائل حقوقی و جزایی اتباع روسیه در ایران مربوط است ، مهم ترین قسمت عهدنامه بود؛ چرا که با اجرای این فصول رژیم کاپیتولاسیون به نفع روس ها برقرار شد.

اگرچه در ۱۹۲۱ میلادی، یک روز قبل از کودتای سید ضیاءالدین طباطبایی، شوروی به طور یکجانبه کاپیتولاسیون را به عنوان نهاد استعماری تزارها لغو کرد اما معاهده کاپیتولاسیون منعقد شده با تزارها ۹۹ ساله بود و دستور رضاخان برای لغو این امتیاز درست در پایان دوره یعنی سال ۱۹۲۷ صادر شد. به هرحال، آنچه که از ۱۳۰۷ شمسی توسط رضاخان به عنوان اعلام لغو کاپیتولاسیون آغاز شد، در دوران فرزند وی، به فراموشی سپرده شد.

آغازگر دعوت امریکایی ها به ایران پس از جنگ جهانی دوم و واگذاری امتیازات قضایی و امنیتی به آنان قوام السلطنه بود. اولین دسته از نیروهای نظامی امریکا تحت عنوان «میسیون نظامی»، آذر ۱۳۲۱ همزمان با دوره نخست وزیری قوام السلطنه با مصونیت های قضایی وارد ایران شدند. در دوران حکومت سهیلی نیز قراردادهای دیگری در زمینه استخدام مستشاران امریکایی، به بهانه اصلاح سیستم اداری ارتش به امضا رسید که هریک از آنها دربرگیرنده امتیازات خاصی برای خانواده ها و وابستگان نظامیان امریکایی بود. اما نقطه اوج این امتیازدهی ها، به دوران نخست وزیری حسنعلی منصور و اسدالله علم باز می گردد. در همین دوران بود که لایحه کاپیتولاسیون در مجلس شورای ملی مطرح شد. این لایحه پس از برگزاری رفراندوم انقلاب سفید و تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی که هر دو با انتقادات فراوانی از سوی محافل مذهبی و در راس آن ها امام خمینی قرار گرفت، در مجلس طرح شد.

برای بررسی وقایع اتفاق افتاده پیرامون تصویب لایحه کاپیتولاسیون در سالروز آن به سراغ خدابخش قربانپور دشتکی، پژوهشگر تاریخ پهلوی و نویسنده کتاب رفتیم،در ادامه متن کامل این گفت و گو را می‌خوانید.

*امروز سالروز تصویب کاپیتولاسیون هست و میخواستیم که نظر شما را در این رابطه و اتفاقاتی که پیرامون آن افتاد را بدانیم.

قربانپور دشتکی: کاپیتولاسیون در واقع حق قضاوت کنسولی است که در سال ۱۸۱۵ در کنگره وین مصوب شد. در واقع این اتفاق اوایل قرن ۱۹ افتاد و در اروپا مصوب شد که اگر کشوری به کشور دیگر حق کاپیتولاسیون را می‌دهد، کشور مقابل نیز این حق را برای کشور مقابل قائل بشود.متاسفانه در کشور ما و به خصوص در دوره پهلوی دوم بدلیل اینکه بعد از جنگ جهانی دوم و کودتای ۲۸ مرداد به لحاظ سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آمریکا بر کشور ما حاکم شد. آمریکایی‌ها بدنبال تصویب کاپیتولاسیون بودند تا اتباعی که در کشور ما دارند آزاد باشند و هر کاری خواستند انجام بدهند و دادگاه‌ها حق هیچ گونه دخالت و محاکمه اتباع آمریکایی را نداشته باشند. این مسئله تقریبا بعد از اینکه انجمن‌های ایالتی و ولایتی با شکست مواجه شد، دولت و آمریکا به سمت کاپیتولاسیون رفت که این هم مصوب بکنند که در اواخر ۱۳۴۲ و اوایل ۱۳۴۳ بحث کاپیتولاسیون در کشور مطرح شده و تصویب شده است. این مسئله با توجه به پیشینه‌ای که ما در حوزه دینی و ملی داشتیم، یک ضرر و آسیب جدی برای کشور ما محسوب می‌شد و به همین دلیل بسیاری از شخصیت‌ها به خصوص امام راحل علیه این مسئله موضع گیری کردند، بر اساس همین موضع گیری بود که منجر به دستگیری و تبعید  حضرت امام به ترکیه شد و بعد از آن هم در نهایت به پاریس تبعید شدند.مجموعه مباحثی که در آن دوره مطرح شده است در واقع کار خلاف تمام شئونات دینی و فرهنگی و جنسی بوده است.این مسئله با مخالفت‌های متعدد به خصوص از طرف روحانیت و شخص حضرت امام ، احزاب و گروه‌های سیاسی که فعالیت آن‌ها پس از مرداد ۱۳۴۲ با مخالفت مواجه شده بود. عملا حقی بود که آمریکایی‌ها از ما گرفتند و تعابیر مختلفی از آن وجود دارد.اگر یک آمریکایی یک اهانتی به شخص اول مملکت می‌کرد، اگر یک ملکی را تصرف می‌کرد، کسی را از بین می‌برد یا هر اتفاقی در حوزه اجتماعی و سیاسی می‌افتاد و یک آمریکایی در آن دخیل بود، کشور ما و مراجع ما تحت عنوان دادگاه‌ها هیچ حقی برای محاکمه آن تبعه نداشتند.بر اساس آن مباحثی که خودشان مطرح می‌کردند که بر می گردند در کشور خود محاکمه صورت می‌گیرد، این گونه نبود.به شکلی یک حق توحش به آن‌ها داده شد و این مسئله تا پایان حکومت پهلوی وجود داشت. همین مسئله به عنوان اصلی ترین مسئله تبعید حضرت امام به ترکیه شده است کاپیتولاسیون است.جالب اینجاست که این مسئله در مجلس هم تصویب شده است.

*پس از تصویب این مسئله و مخالفت‌هایی که امام خمینی داشت، چه اتفاقاتی افتاد؟

بعد از اینکه حضرت امام طی یک سخنرانی که انجام دادند و مخالفت خود را با بحث کاپیتولاسیون مطرح کردند و مواردی که مطرح کردند ، بلافاصله دستگیر شدند. در مدت کوتاهی ایشان به تهران منتقل شدند و سپس به ترکیه تبعید شدند. البته مخالفت‌های متعددی در این مسئله صورت گرفت، امام اساس کار خو حضرت امام بودند که در مدرسه فیضیه و حوزه علمیه قم داشتند، مخالفت علنی خود را با این مسئله اعلام کردند. اساسی‌ترین مسئله‌ای که باعث تبعید حضرت امام شده است، همین مسئله مخالفت با کاپیتولاسیون بوده است.

*این مسئله کاپیتولاسیون در کشور ما برای بقیه کشور‌ها اتفاق افتاده است؟

در معاهده ترکمنچای همانطور که در جریان هستید ما در اوایل قاجار و در دوره فتحعلی شاه، دو دوره جنگ با روسیه داشتیم. جنگ اول منجر به عهدنامه گلستان شد و جنگ دوم باعث عهدنامه ترکمنچای شد. البته ما در ترکمنچای حق کاپیتولاسیون به روسیه دادیم اما به شکلی که آمریکایی‌ها در دوره پهلوی دوم در کشور ما اجرا می‌کردند، به هیچ وجه به این صورت نبوده است. واقعیت این است که ما بعد از معاهده ترکمنچای خود روس‌ها نیز خیلی توجهی به کاپیتولاسیون نکردند و ما به هیچ کشوری این حق را نداده بودیم  تا سال ۱۳۴۳ که این حق را شخص اول مملکت در اختیار آمریکایی‌ها گذاشت به شکلی هم که در مجلس مصوب شده و همین امر باعث مخالفت‌های متعدد از طرف نخبگان و به خصوص جامعه روحانیت و در راس آن حضرت امام بر علیه آمریکایی‌ها و علیه حکومت پهلوی دوم بوجود بیاورد.

*برای بقیه کشور‌ها نیز مسئله کاپیتولاسیون بوده است؟

کنگره‌ای که در سال ۱۸۱۵ در وین تشکیل شده بود و مرزبندی برای اروپا و مباحث دیگر را تعیین کردند. مسئله حق قضاوت کنسولی مطرح بوده است اما به صورت دو طرفه بوده است. اگر ما چنین حقی را به کشوری مانند روسیه می‌دادیم، متقابلا این حق را کشور روسیه نیز به ما باید بدهد. اما متاسفانه این مسئله در دوره پهلوی دوم یک طرفه بوده و آمریکایی‌ها بحثی در خصوص کاپیتولاسیون یا امتیازی راجع به آن به کشور ما اعطا نکردند.تمام جوانب آن را به نفع خود مصادره کردند و ما حقی نداشتیم. در واقع حقی بود که از دوره‌ای که بحث‌های استعماری و از دوره قاجار شروع شده بود و بصورت عیان و اشکار بود ، این اولین بار بود که بصورت عملی و با مصوبه مجلس این حق را به آمریکایی‌ها دادیم. خیلی از مواردی که آمریکایی‌ها در همین قضیه به ایران تحمیل کردند، در کنگره وین مطرح نبوده است.آمریکا هر چه از لحاظ فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی میخواستند در بحث کاپیتولاسیون گرفتند و در جریان هم هستید که همین امر باعث شد آقای حسنعلی منصور که نخست وزیر بود توسط فدائیان اسلام ترور بشود.
چون در واقع این نخست وزیر بود که تلاش زیادی برای تصویب کاپیتولاسیون داشت.

*امروز که سالروز آغاز جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی بوده است، در این جشن‌ها چه مقدار ظلم‌هایی شده و خیانت‌های طی این جشن‌ها چه بوده است؟

دولت پهلوی اول و دوم از زمانیکه رضا شاه به روی کار آمد و سلسله پهلوی تاسیس شده است، بدنبال احیا هویت گذشته بوده‌اند که عملا برگشت به ایران باستان در طرح بوده است. مستحضر هستید که ما در واقع ایرانی دو هویت دارد که یکی از آن هویت دینی است که اساس و مبنای آن اسلام و مذهب تشیع است. هویت دیگر هویت ملی است که در واقع در حوزه مسائل فرهنگی و سیاسی است.در دوره پهلوی یکی از مواردی که باعث شده است هویت مذهبی ما در حاشیه قرار بگیرد، توجه بیش از حد به فرهنگ ایران باستان بوده است. به همین خاطر نیز اگر  اطلاع داشته باشد شهید مطهری کتاب خدمات متقابل ایران و اسلام را در راستای همین مباحث به رشته‌ی تحریر در آوردند. در واقع اسلامیت و ایرانیت دو بال است، هر موقع ما یکی را گرفتیم و دیگری را رها کردیم ضرر کردیم و به طور مفصل راجع به خدمات ایرانیان به اسلام و اسلام به ایرانیان توضیح داده شده است. اما در دوره پهلوی دوم به خصوص پس از آنکه جنگ‌های اعراب و اسرائیل هم شروع شد و قیمت نفت نیز بالا رفت و گران شد و در آمد زیادی به لحاظ پولی و ارزی وارد کشور ما شده است. دولت به سمت و سوی مباحث ملی رفته است و این مبحث نیز عملا در مخالفت با مبحث اسلام و تشیع بوده است. مستحضر هم هستید  که با تمام شرایط آن دوره و به خصوص امکانات کمی که وجود داشت، خرج های بسیار گزاف و بیهوده‌ای در راستای برپایی این جشن‌ها صورت گرفت. در واقع اسراف‌هایی صورت گرفته است که اگر بخواهیم با ارقام امروزی مقایسه بکنیم ، رقم‌های سرسام آوری خواهد شد.به همین دلیل به دنبال حذف یکی از مهم ترین ابعاد هویتی جامعه ایران تحت عنوان تشیع بودند.بعد هم در جریان هستید که کشورهای مختلفی به این جشن‌های ۲۵۰۰ ساله دعوت می‌شدند و اسراف‌های متعددی نیز صورت می‌گرفته است.کلیت کار این بوده است که این‌ها بحث‌های ملی را مطرح بکنند و بحث‌های دینی و مولفه‌های آیین تشیع را به حاشیه ببرند.همین موضوع نیز مخالفت‌های متعددی را از طرف جامعه روحانیت و اعضا و گروه‌های سیاسی بدنبال داشت و دستاوردی هم نداشتند. این جشن‌ها دستاورد خاصی نیز نداشته و تنها تبعات مالی برای جامعه ما داشته است.

***

امام خمینی یک هفته پس از سخنرانی علیه کاپیتولاسیون بازداشت و به ترکیه تبعید شد اما این پایان پیامدهای تصویب لایحه نبود که اول بهمن ماه همان سال حسنعلی منصور نخست وزیر که تصویب کاپیتولاسیون و تبعید امام، بنام وی ثبت شده بود توسط یکی از اعضای هیات های مؤتلفه اسلامی به نام محمد بخارایی ترور شد.

اینچنین بود که مخالفت با قانون تبعیض آمیز کاپیتولاسیون به یکی از محورهای اصلی مبارزات و مطالبات انقلابیون تبدیل شد و سرانجام بعد از سال ها مبارزه و در حالی که چند ماه از پیروزی انقلاب می گذشت، در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۸ بر اساس مصوبه شورای انقلاب به صورت رسمی و برای همیشه لغو شد.

در بیانیه وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران چنین آمده بود: به پیشنهاد هیأت وزیران دولت موقت جمهوری اسلامی ایران و تصویب شورای انقلاب اسلامی ، قانون و مصوب ۲۱ مهرماه ۱۳۴۳ راجع به اجازه استفاده مستشاران نظامی امریکا در ایران از مصونیتها و معافیت های قرارداد وین (کاپیتولاسیون ) از تاریخ ۲۳ / ۲ / ۵۸ لغو شد.

انتهای پیام/

دیدگاهتان را بنویسید

- دیدگاه شما، پس از تایید سردبیر در پایگاه خبری صاحب نیوز منتشر خواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که به غیر از زبان‌فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد‌شد

16 − چهار =

پیشنهاد سردبیر