صفحه اصلی » فرهنگ و اندیشه » شیخ مفید، سرحلقه جریان علمیِ رو به تکامل کلام و فقه

شیخ مفید، سرحلقه جریان علمیِ رو به تکامل کلام و فقه

شیخ مفید در سلسله علمای امامیه، فقط یک متکلم و فقیه سرآمد و برجسته نیست، بلکه فراتر از این، وی مؤسس و سرحلقه جریان علمیِ رو به تکاملی است که در دو رشته کلام و فقه، تا امروز در حوزه های علمی شیعه امتداد یافته است

تاریخ انتشار: ۱۴:۲۰ - سه شنبه ۱۴۰۰/۰۹/۹

به گزارش صاحب نیوز؛ در بين دانشمندان بزرگ ما كه در اعصار مختلف مي‌زيسته‌اند، مفاخر و نوابغ بسياري بوده‌اند كه امروز هر كدام مايه اعتبار و سند افتخار جهان تشيع به شمار مي‌‌‌آيند. تاريخ شيعه سرشار از افتخارات بسيار و تحولات چشمگير است. تحولاتي كه به دست عالمان متعهد و فرزانگان انديشمند پديد آمده‌است. در اين ميان به سدة چهارم هجري برمي‌خوريم كه «فتح الفتوح» تاريخ شيعي است. روزگاري كه مردي بزرگ و انديشمندي سترگ، «دائره المعارفي جامع» از معارف اسلامي تدوين كرد و قريب به 50 سال پرچمدار عرصه‌هاي علمي، فكري و فرهنگي مسلمين گرديد و سرانجام بدانجا رسيد كه دوست و دشمن، زبان به تمجيد او گشودند و قلم به تعريف او برگرفتند و او را به شايستگي «مفيد» لقب دادند.

بينش افروزي و دانش آفريني وي به همراه آگاهي از اوضاع دشمنان و مخالفين دين و اطلاع از جهان اطراف خويش، دست به دست هم داد و او را سلسله جنبان نهضت فكري و رنسانس علمي در قرن چهارم كرد و بدانجا رسيد كه «صحيفه‌هاي سبز حضرت ولي عصر(عج)» به افتخار او صادر شد و آن حضرت وي را «برادر گرامي و استوار» خواند.

ابوعبداللّه محمد بن نعمان معروف به شیخ مفید، در یازدهم ذی قعده سال 336 ه . ق در عُکبرای بغداد به دنیا آمد. عشق و شور فراوان او به تحصیل، از همان کودکی موجب شد همراه پدر به بغداد رود و به فراگیری دانش بپردازد. شیخ مفید از سال های کودکی به یادگیری علوم گوناگون پرداخت. او به واسطه موقعیت علمی و اجتماعی پدرش، با دانشمندان ارتباط می یافت و علوم و معارف را از آنان فرامی گرفت.

بغداد در آن روزگار، بوستان دانش و دانایی و پهنه مناظره و توانایی بود. این شهر، مرکز نشر اندیشه های بزرگانِ مذاهب و محفل گفت وگوی عالمان و فرزانگان به شمار می آمد. مشعل های فروزان بسیاری در آسمان دانش و بینش بغداد دیده می شدند؛ گوهرانی همچون: شیخ صدوق، جعفر بن محمد بن قولویه قمی، علی بن بابویه قمی، ابن جنید اسکافی، ابو علی بصری، ابوعبداللّه مرزبانی و… . شیخ مفید در این عرصه پربرکت، مردانه پای در میدان گذاشت و توفیق الهی را به جان پذیرا شد و از محضر بیش از هفتاد نفر از بزرگان و صاحب نظران بغداد بهره علمی برد. او دانش کلام را در محضر مظفر بن محمد و ابن جنید اسکافی، فقه را نزد جعفر بن محمد بن قولویه و علم روایت را از محمد بن عمران مرزبانی آموخت.

پـیش از مفید، علم کلام و اصول فقه در میان دانشمندان اهل سنت رونقی به سزا داشت، فقها و متکلمان بسیاری در اطراف بغداد گرد آمده و در رشته‌های گوناگون اصول عقاید سرگرم بحث و مناظره بودند.

هر چند علم کلام پیش از مفید نیز در میان شیعیان سابقه داشته است، ولی در اثر محدودیتی که در کار شیعیان از نظر سیاسی بود، این موضوع از مرحله تألیف و تدوین کتاب تجاوز نمی‌کرد، پیش از مفید، شیخ صدوق که رئیس شیعیان بود، سبک ساده‌ای را در تصنیف و تألیف به وجود آورده بود و آن را بـه صورت املا به صورت ساده به مستمعان القا می‌کرد، مفید نیز در پیگیری مکتب استاد کوشید و با استفاده از مبانی علم کلام و اصول فقه، راه بحث و استدلال را به روی شیعیان باز کرد و تلاش‌هایی را که متقدمان مانند ابن جنید اسکافی و قبل از او ابن عقیل فقیه معروف شیعه و عیاشی ریخته بودند، به صورت دلپذیری درآورد، به گفته نجاشی کتاب کوچکی در اصول فقه تصنیف کرد که مشتمل بر تمام مباحث آن بود.

او فردي پراستعداد و داراي حافظه‌اي قوي، انديشه‌اي رسا و سريع و بياني زيبا داشت، از نظر علمي او بر همه معاصران مذهبي و غير مذهبي خود برتري قابل ملاحظه‌اي داشت و چندين سال رياست و زعامت شيعه اماميه را بر عهده داشت.

مباحث عميق، دقيق و احترام‌آميز او با علماي اهل سنت، مايه افزايش شهرت و آبروي وي در نظر مخالفان و به موازات آن افزايش احترام و جايگاه شيعه در ميان اهل سنت گرديد. از مجلس درس يا بحث و مناظره‌اي بيرون نمي‌آمد مگر آنكه استاد و مدرس و يا مناظره كنندگان آن مجلس را با بيانات شيرين و مستدل مقهور و محكوم كرده باشد. اندك اندك چنان شد كه دانشجويان و محققان فرقه‌هاي مختلف مذهبي و غير مذهبي و متخصصان رشته‌هاي مختلف ديني و غير ديني در مجلس درس او حاضر مي‌شدند و از افكار علمي بلند و محققانه او بهره مي‌بردند. و اين بدين جهت بود كه شيخ در همه رشته‌هاي علمي آن عصر تبحر و ورزيدگي كامل داشت. سرانجام آوازه او به همه شهرهاي اسلامي رسيد و سيل دانش‌پژوهان به سوي خانه و مسجد و محله او سرازير شد.

نفوذ او زماني بيشتر شد كه عضدالدوله ديلمي پادشاه شيعي مذهب آن عصر، به حمايت او برخاست و نهايت احترام و بزرگداشت را نسبت به وي بجا آورد. گويند او بارها به ديدار شيخ مفيد مي‌رفت و از رهنمودهاي شيخ در بعضي امور پيروي مي‌كرد.

به هر حال به ادعاي تمامي علماي اسلام اعم از شيعه و اهل تسنن در علوم مختلف اسلامي و رشته‌هاي ديني مانند علم حديث و رجال و ادبيات، به خصوص اصول و فقه و كلام، متبحر و استاد مسلم بود. و دليل بر مدعاي ما تربيت شاگردان فراواني است كه بعدها همگي از علماي بزرگ به شمار مي‌آمدند، شخصيت‌هايي چون سيد مرتضي و سيد رضي كه از افتخارات شيعه به شمار مي‌روند. همچنين تأليف بيش از 200 كتاب و مقاله شاهد محكمي است بر وزنات علمي اين شخصيت فرزانه.

ايشان چنان از شخصيت علمي والايي برخوردار بود كه گويند در مرگش برخي مخالفين دين و مذهب اظهار سرور و شادماني كرده و جشن گرفتند.

دفتر زندگی شیعیان باید که بسان صحیفه ای سپید و نورانی، هر ورقش مهر تأیید و رضایت حضرت ولی عصر (عج) را به خود بگیرد. دست نوشته ای که تقوا، صلاح و معرفت ما را می طلبد تا لبخند رضایت آن حجت حق فراهم شود و توفیق زیارت و نامه اش به دست آید. شیخ مفید، از شمار اندک انسان هایی بود که به این نشان دست یافت و نور بزرگواری و لیاقت را بر صفحه جانش پدید آورد و سرانجام نامه هایی از سوی حضرت مهدی علیه السلام به افتخارش فرستاده شد. برخی از علما عنوان کرده اند در طول سی سال، سی نامه از سوی امام عصر (عج) برای شیخ مفید فرستاده شده است.

مقام معظم رهبری به مناسبت برگزاری کنگره جهانی شیخ مفید در سال های گذشته، در پیامی از مقام والای این عالم و دانشمند فرزانه تجلیل کرد. در متن این پیام آمده است: «شیخ مفید در سلسله علمای امامیه، فقط یک متکلم و فقیه سرآمد و برجسته نیست، بلکه فراتر از این، وی مؤسس و سرحلقه جریان علمیِ رو به تکاملی است که در دو رشته کلام و فقه، تا امروز در حوزه های علمی شیعه امتداد یافته است و با وجود بر کنار نماندن از تأثرات تاریخی و جغرافیایی و مکتبی، ویژگی های اصلی و خطوط سیاسی آن همچنان پابرجا مانده است. شیخ مفید نقش مؤثر و تعیین کننده ای در تثبیت هویت مستقل مکتب اهل بیت علیهم السلام ، بنیان گذاری شکل و قالب علمی صحیح برای فقه شیعه، آفرینش شیوه جمع منطقی میان عقل و نقل در فقه و کلام داشت».

سرانجام، نخستين روزهاي رمضان 413 هجري آغاز شده بود كه غبار غم سراسر دلهاي پاك را فراگرفت شهر بغداد جامه سياه به تن كرد و رودهاي مصيبت و اندوه از گوشه و كنار سيل ماتم و عزا به سوي ميدان شهر روانه ساخت، هشتاد هزار نفر سوگوار اشك يتيمي ريخته و عاشورايي ديگر در ماه صيام به پا كردند. پيكر شيخ مفيد بر دستان انبوه خلايق تشييع شد و همگان به امامت سيد مرتضي بر او نماز گزاردند. ساعاتي بعد، بدن آن فرزانه آسماني در كاظمين دفن شد. دلهاي پر از كينه و تهي از احساس و كياست و حكمت اين پايان كار آن بزرگ‌مرد شمرده و ساده انديشانه جشن گرفتند اما شخصيت سترگ او پنهان كردني و فراموش شدني نبود. گويند: روز وفات او روزي بود كه اهل زمين عظيم‌تر از آن نديده بود به سبب كثرت مخالفان و مؤالفات دارالسلام جهت مراسم تعزيت و ادراك شرف نماز گزاردن بر شيخ.

انتهای پیام/

دیدگاهتان را بنویسید

- دیدگاه شما، پس از تایید سردبیر در پایگاه خبری صاحب نیوز منتشر خواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که به غیر از زبان‌فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد‌شد

20 + چهارده =