صفحه اصلی » فرهنگ و اندیشه » میراث گرانبها و ارزشمند امام هادی(ع) برای هدایت امت

میراث گرانبها و ارزشمند امام هادی(ع) برای هدایت امت

دو یادگار ارزشمند و گرانبهای امام هادی علیه السلام با مضامین بسیار عالی در قالب زیارت نامه های متعدد، معارف ناب و ویژگی‌های ممتاز جایگاه رفیع امامت را به زیبایی و در حد کمال به شیعیان آموزش داده اند.

تاریخ انتشار: ۱۲:۰۰ - جمعه ۱۴۰۱/۰۴/۲۴

به گزارش صاحب نیوز؛ دوران امامت هریک از ائمه معصومین(ع) دورانی پرتلاطلم از جهات مختلف سیاسی، اجتماعی، علمی، فکری و فرهنگی بود. ولی خدا حضرت علی بن محمدالنقیّ(ع) مشهور به امام هادی، حجت و امام دهم شیعیان بنا به گفته کلینی در کافی و جناب شیخ مفید در ارشاد نیمۀ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در محلی به نام «صریا» در مدینه به دنیا آمد. پدر ایشان پیشوای نهم شیعیان، امام جواد(علیه‌السلام) و مادرش «سمانه مغربیه» است. نام امام دهم علی و کنیه‌اش(ابوالحسن)، دارای القاب متعددی چون هادی، نقی، مرتضی، الفقیه، امین و متوکل بودند که مشهورترین آنها «نقی» و «هادی» است، آن حضرت «ابوالحسن الثالث» نیز نامیده می شود. علم و دانش امام هادی (علیه‌السلام) همانند آباء و اجداد گرامی‌اش، علم لدنی بود؛ یعنی مستقیماً از طریق غیب و همچنین از علوم و معارف قرآن و سنت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) و پدران بزرگوارش دریافت می‌نمود.

اگرچه همه ائمه معصومین(ع) جامع تمام صفات و کمال انسانی بوده‌اند. با این حال شرایط زمانی و مکانی هر امام معصومی یکی از القاب آنها را عینیت می‌بخشد؛ از میان القاب فراوان امام دهم، لقب هادی از درخشش خاصی برخوردار بوده است چرا که به راستی هادی امت، هادی گمراهان از ضلالت، و به گفته رسول خدا(ص)، هادی به سوی خدا بود. امام هادی(ع) دومین امامی است که در سن کودکی (هشت سالگی) هدایت امت را بر عهده گرفت. به گفته شیخ مفید عمر شریف ایشان ۴۱ یک سال بود از این مدت ۳۳ سال امامت شیعیان را برعهده داشتند که معاصر با خلافت 6 نفر از سلاطین عباسی از جمله معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین و معتز بود. امامت آن حضرت در سن خردسالی بر دشمنان اهل بیت(ع) خاصه حاکمان عباسی بسیار سخت و گران آمد و به همین دلیل، از همان نخستین روز‌های امامت سعی در جدا سازی امام از امت داشتند.

* امام هادی و هدایت زندانبان

از میان خلفای عباسی متوکل از همه بیشتر با امام هادی معاصر بوده است، او نسبت به بنی هاشم بدرفتاری و خشونت بسیاری روا می‌داشت و به آنها بدگمان بود و همواره آنان را متهم می‌کرد؛ بنابراین موضعگیری سختی نسبت به امام هادی(ع) داشت و اگر آگاه می‌شد که کسی نسبت به آن حضرت علاقه‌مند است، او را مصادره و خود او را به هلاکت می‌رساند. حاکمان بنی عباس چاره‌ای نداشتند، جز اینکه از همان دوران کودکی، امام هادی(ع) را در حصار آهنین قرار دهند و راه نفوذ در دل‌ها را از ایشان بگیرند. بدین جهت، از عالم‌ترین دانشمندان شهر مدینه کمک گرفتند تا به بهانه تعلیم و تربیت امام، او را در صریا زندانی کنند و مانع ارتباط مردم با او شوند، اما در اندک زمانی امام هادی آن چنان بر او اثر گذاشت که این عالم مدنی به نام عبدالله جنیدی، به عظمت او اعتراف کرد و در نهایت به امامت وی اعتقاد یافت.

* میراث گرانبها و ارزشمند امام هادی(ع)

حضرت امام هادی علیه السلام نقش اساسی در تبیین جایگاه رفیع امامت داشته اند و به همین منظور معارف ناب امامت را در قالب زیارت نامه‌های متعدد به شیعیان آموزش داده اند. دو یادگار ارزشمند امام هادی علیه السلام که ویژگی‌های ممتاز امامت را به زیبایی و در حد کمال مطرح نموده، «زیارت غدیریه» و «زیارت جامعه کبیره» است. زیارت جامعه کبیره متقن‌ترین متن در «امام‌شناسی»، دارای مضامین بسیار عالی از زبان امام هادی(علیه‌السلام) است که در پاسخ به خواستۀ یکی از ارادتمندان اهل بیت (علیهم‌السلام) صادر شده است. زیارت غدیریه، تولی و تبری و محتوای آن بیان فضائل امام علی(ع) است.

* نقش امام هادی(ع) در هدایت امت

در ترسیم فضای دوران امام هادی(ع) همین بس که شرایط در جهان اسلام به‌گونه‌ای بود که شرط بقای در مسند قدرت در گروی سرکوب مخالفان و یا تضعیف جایگاه آنان به هر بهایی بود. وجود دو سلسله خلافت امویان و عباسیان مهم‌ترین عامل این اختناق بود. از دیگر سو زایش فرقه‌های مختلف اعتقادی در سده‌های ابتدایی تاریخ اسلام و به وجود آمدن مکاتب متعدد فکری در درون اسلام، چالشی دیگر در این دوران شناخته می‌شود؛ بخشی از این فرقه‌ها مربوط به مدعیان دروغین مهدویت بود تا شیعه را از مسیر اصلی خود خارج کند. مدیریت این فضا برای جلوگیری از انحراف اسلام از خط اصلی خود کنار تدابیر لازم جهت تداوم مسیر امامت و حفظ شیعیان از توطئه دشمنان دشواری‌هایی را به‌همراه داشت. برهمین اساس دوره امامت حضرت امام علی النقی (علیه السلام) به‌ لحاظ نزدیکی با عصر غیبت امام عصر(عج) از اهمیت ویژه ای برخوردار بود؛ چه اینکه دشمنان با علمِ به تولد امام عصر به‌عنوان منجی و موعود امت‌ها بر اقدامات مخرّبانه خود شدت بخشیده بودند؛ از این رو فهم بخشی از اقداماتِ ظاهریِ امام دهم در مسیر ارتقای سطح فکری جامعه و روش مبارزه ایشان با جریانات انحرافی ضروری می‌نماید.

پس از مأمون به تدریج قدرت از دست اشراف عرب و ایرانی خارج شد و به سرداران و سیاست مداران ترک منتقل گردید. انتقال قدرت به انتقال پایتخت نیز انجامید و خلیفه همراه با سرداران ترک خویش به «سامرا» هجرت کرد؛ شهری که سرداران و سربازان ترک در آن اکثریت داشته و به دور از درگیری و تشنج با عرب ها می توانستند راحت تر زندگی کنند. حضرت هادی (ع) برخلاف پدر در عصر اختناق و زمانۀ تقیه زندگی می کرد. حکومت در ابتدا چندان به امام هادی (ع) که در هشت سالگی به امامت رسیده بود حساسیت نشان نمی داد و حتی تلاش می کرد تا تعیین معلمی مناسب، حضرت هادی (ع) را به گونه ای متفاوت آموزش دهد (مسعودی، 1426: 222 ). امام هادی (ع) تا بیست سالگی در مدینه ماند و در این سنّ از سوی متوکل خلیفه عباسی به سامرا احضار شد. امام تا پایان عمر در این شهر باقی ماند؛ شهری که بیشتر به پادگان سربازان شبیه بود و برای امام هادی(ع) نقش زندانی بزرگ را داشت.

* تصویرسازی امام هادی(ع) از عصر غیبت

یکی از مهم‌ترین راهبردهای امام هادی(ع) در مهندسی فرهنگ انتظار یا باور مهدویت، تقویت بنیان اندیشه‌ای این اصل بود. آن امام در این زمینه دو کار بسیار بزرگ انجام دادند: اول، تقویت امام‌شناسی؛ برخی از اندیشه‌های ناب تشیع در زمینه امامت از سوی امام هادی مطرح شد که در حد خود بی‌نظیر است؛ همچنان که سنخ منجی و موعود در قالب امامت مطرح است. امام هادی(ع) وقتی اندیشه عمیق باور به امام را مطرح می‌کند، در واقع کمک به یک هویت متمایز درباره باور به منجی و موعود در مکتب تشیع می‌کند. زیارت جامعه کبیره امام هادی علیه السلام در این زمینه بی‌نظیر است؛ مثلاً در فرازی از این زیارتنامه می‌فرمایند «أَشْهَدُ أَنَّکُمُ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ الْمَهْدِیُّونَ الْمَعْصُومُونَ الْمُکرَّمُونَ الْمُقَرَّبُونَ الْمُتَّقُونَ الصَّادِقُونَ الْمُصْطَفَوْنَ الْمُطِیعُونَ لِلَّهِ الْقَوَّامُونَ بِأَمْرِهِ الْعَامِلُونَ بِإِرَادَتِهِ، الْفَائِزُونَ بِکَرَامَتِهِ، اصْطَفَاکُمْ بِعِلْمِهِ وَ ارْتَضَاکُمْ لِغَیْبِهِ؛ گواهی می‌دهم که شمایید پیشوایان راهنما، راه‌یافته، معصوم، مکرّم، مقرّب پرهیزگار، راستگو، برگزیده، فرمانبردار خدا، قیام‌کننده به فرمانش، عمل‌کننده به خواسته‌اش، دست‌یافته به کرامتش، شما را با دانشش برگزید، و برای غیبش پسندید.»

امام هادی علیه السلام در این فرازها یکی از بزرگ‌ترین ویژگی‌های امام را علم لدنّی امام و سلطه ایشان بر غیب الهی مطرح می‌کنند؛ بنابراین علم امام نامحدود است، موهبتی است نه اکتسابی. علم امام، جامع و فراگیر و تناقض در آن راه ندارد. علوم اهل‌بیت علیهم السلام مغلوب هیچ شرایطی نیست و ایشان واجد علم غیب و علم لدنی هستند.

نکته دوم، در ارتقای کیفی باور به آموزه مهدویت است؛ یعنی پس از امام‌شناسی، امام‌مهدی‌شناسی است.

* آموزه های مهدوی در زیارت جامعه کبیره

با وجود طولانی بودن مدت امامت حضرت هادی (ع)، شدت تقیه و دشواری ارتباط با ایشان سبب شد تا روایات زیادی از ایشان بر جای نماند. در میان روایات ایشان آموزه های مهدوی کم شمارند که شاید شدت تقیه و کفایت آموزش های پیشین دلیل این مسئله بوده است. آن چه در همین روایات محدود به چشم می خورد توجه خاص به شرایط دشواری است که شیعه در پیش رو خواهد داشت. امام به شیوه های مختلفی تلاش کرده است تا از مشکلات بعدی خبر داده و راه را برای پذیرش وجود فرزندی برای امام حسن عسکری (ع) و امامت او و همچنین پذیرش او به عنوان قائم موعود فراهم کند. مفصل ترین نقل در خصوص مادر امام عصر (ع) از محمد بن بحر شیبانی صحابی امام هادی (ع) نقل شده است که دربرگیرندۀ برخی احوالات و کلمات امام هادی نیز هست (صدوق، 1395: ج 2، 417).

در این نقل از مادر امام عصر (ع) با نام نرجس یاد شده که از شاهزادگان رومی بوده که به خواست خویش با سپاه روم همراه شده و در نبرد با مسلمانان به اسارت و بردگی در می آید و سپس توسط فرستاده امام هادی (ع) خریداری شده و در ادامه با حضرت عسکری (ع) ازدواج می کند.

در روایات حضرت هادی (ع) از میان علائم حضرت حجت (ع)، به این علامت اشاره شده که مردم تولد او را انکار خواهند کرد. امام هادی (ع) از انکار عموم، دلیلی برای اثبات تولد امام زمان(ع) می سازد؛ زیرا هنگام از دنیا رفتن امام عسکری (ع)، عامه مردم این گونه می پندارند که ایشان فرزندی ندارد و این انکار عامه، قرینه است بر تولد امام عصر (ع) و دلیلی است بر صحت ادعای آنان که به حضور امامی در پس پرده غیبت باور دارند. امام هادی (ع) در بیشتر دوره امامت خویش گرفتار تقیۀ شدیدی است؛ از این رو، تصریح به نام امامان بعد در روایات ایشان کمتر دیده می شود. امام هادی (ع) با تعبیر «الخلف بعد الخلف» از امام زمان(ع) یاد می کند و نه نام او را و نه نام پدر او را بر زبان نمی آورد. این سخن، فاصله میان امام هادی (ع) تا امام مهدی(ع) را معلوم می کند و این که جانشینی که پس از جانشین امام هادی (ع) خواهد آمد همان موعود الهی است.

در این بیانات از وضعیت متفاوت شیعیان در مواجهه با وضعیت تازۀ امامت خبر داده شده است؛ وضعیتی که در آن شیعیان امام(ع) خود را ندیده، حق نام بردن از او را ندارند و تنها می توانند از او با عنوان «حجت از خاندان پیامبر(ص)» یاد کنند (کلینی، 1407: ج1، 339).

* حجتی که زمین را از عدل و داد پر می کند

در برخی روایات، حضرت هادی (ع) از امام پس از خود نام می برد و از فرزند او با لقب «قائمی که زمین را عدل و داد پر می کند همان گونه که پر از ظلم و ستم شده بود » یاد می کند. به نظر می رسد که این بیانات احتمالاً در دورۀ آغازین امامت امام هادی (ع) یا اواخر آن صادر شده که امام(ع) گرفتار تقیه نبوده است.

امام هادی (ع) با سخنان اخیر تصویری از عصر غیبت نیز به دست می دهد که البته بیشتر به غیبت صغرا مربوط می شود. از امام هادی (ع) کمتر سخنی در سایر آموزه های مهدوی نقل شده است؛ اموری مانند عصر ظهور و وقایع نزدیک آن و همچنین در مورد ویژگی های حکومت امام عصر (ع) و ترسیم وضعیت پس از رحلت ایشان؛ ولی در میان فرمایشات امام هادی (ع) زیارت جامعه کبیره جایگاهی ویژه دارد؛ زیارتی که باید آن را به حق «منشور اعتقادی شیعه» در زمینه امامت دانست.

در زیارت جامعه چند فقره به روشنی از معارف مهدوی گزارش می دهد؛ فقراتی مانند: «مَکَّنَنِی فِی دَوْلَتکُمْ وَ أَحیَانِی فِی رَجْعَتِکُمْ وَ مَلَّکَنِی فِی أَیَّامِکُمْ»؛ (صدوق، 1413: ج2، 617) و در دوران حکومت شما مرا از جایگاهی برخوردار سازد، و در زمان رجعت شما زنده کند، و در روزگار شما مرا قدرت ببخشد.

«محْتَجِبٌ بِذِمَّتِکُمْ معْتَرِفٌ بِکُمْ وَ مُؤْمِنٌ بِإِیَابِکُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکُمْ مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُمْ»؛ (همو: 614) تحت حمایت های شما در امان هستم و به بازگشت شما ایمان دارم، به رجعت شما باور دارم، در انتظار حکومت شما هستم، چشم به راه دولت شمایم.

«یُحْشَرُ فِی زُمْرَتِکُمْ وَ یَکُرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ وَ یُمَلَّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یُشَرَّفُ فِی عَافِیَتِکُمْ وَ یُمَکَّنُ فِی أَیَّامِکُمْ وَ تَقَرُّ عیْنُهُ غداً بِرُؤْیَتِکُم»؛ (همو: 615) در میان شما محشور شوم و در رجعت شما بازگردم و در دولت شما قدرت یابم و در دوران عافیت شما به بزرگی برسم و در روزگارتان جایگاهی پیدا کنم و فرداروزی چشمم به دیدارتان روشن شود.

امام هادی (ع) با املای این زیارت، افزون بر ایجاد فضای قوی عاطفی میان شیعیان و امامانشان، تصویری امید ساز از آینده به دست می دهد و همراه با آن، مهم ترین آموزه های مهدوی را در جان و دل شیعیان جای می دهد. همچنین امام با تحکیم سازمان وکالت و تعیین عثمان بن سعید به عنوان سرپرست آن تا عصر غیبت نقشی کلیدی در حفظ انسجام جامعه شیعی و باورهای مهدوی در عصر پرتلاطم غیبت داشت.

* زیارت شریفه غدیریه

هنگامی که حضرت امام هادی علیه السلام از مدینه به سامراء فرا خوانده شدند، در مسیر عبور، به نجف اشرف رسیدند که مصادف شد با روز ۱۸ ذی حجه و عید سعید غدیر. امام هادی علیه السلام به زیارت امیرالمومنین علی علیه السلام رفته و زیارتی با مضامین بسیار عالی انشا فرموده و جدشان را زیارت نمودند که متن آن به «زیارت غدیریه» مشهور شد.

سفر امام هادی علیه السلام از مدینه به سمت سامراء به دستور خلیفه ستمگر عباسی، متوکل لعنة الله علیه در سال ۲۳۴ هجری و در اوج خفقان شدید صورت گرفت، در حالی که از سن مبارک آن حضرت بیش از ۲۱ بهار نمی‌گذشت. اما حضرت هادی علیه السلام توانستند این سفر تهدید آمیز را با انشا زیارت غدیریه در نجف اشرف تبدیل به فرصتی نیکو برای شیعیان نموده و معارف ناب مکتب اهل بیت علیهم السلام و معرفت پیروان این مکتب نورانی را افزایش دهند.

فضیلت‌های بی نظیر و بی پایان

معرفت و شناخت امام بر هر مسلمانی تکلیف و واجب است. زراره به حضرت امام محمد باقر علیه السلام عرض می‌کند: «أَخْبِرْنِی عَنْ مَعْرِفَةِ الْإِمَامِ‏ مِنْکُمْ وَاجِبَةٌ عَلَی‏ جَمِیعِ الْخَلْقِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله و سلم إِلَی النَّاسِ أَجْمَعِینَ رَسُولًا وَ حُجَّةً لِلَّهِ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ فِی أَرْضِهِ فَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ بِمُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ وَ اتَّبَعَهُ وَ صَدَّقَهُ فَإِنَّ مَعْرِفَةَ الْإِمَامِ مِنَّا وَاجِبَةٌ عَلَیْهِ …؛ آیا معرفت امام از شما خانواده بر تمام خلق واجب است؟ فرمودند: خدای عز و جل حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم را بر تمام مردم به عنوان رسول و حجت خدا بر همه خلقش در روی زمین مبعوث فرمود، پس هر که به خدا ایمان آورد و به محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ایمان آورد و از او پیروی کند و تصدیقش نماید، معرفت امام از ما خانواده بر او واجب است» ‏. (الکافی؛ ج ‏۱؛ ص ۱۸۰).

حضرت امام هادی علیه السلام در زیارت غدیریه به معرفی کامل، جامع و زیبای امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخته، همان گونه که در «زیارت جامعه کبیره» به معرفی امامان معصوم صلوات الله علیهم اجمعین پرداختند. زیارت غدیریه یکی از مهم‌ترین منابعی است که در جهت شناخت شخصیت امیرالمؤمنین علیه السلام به دست ما رسیده است. در این زیارت برجسته و ممتاز، مختصری از تاریخ زندگانی با برکت تا شهادت با سعادت امیرالمومنین علیه السلام در قالب ۲۰۰ فضیلت از فضائل امیرالمومنین علیه السلام نقل شده است.

انتهای پیام/

دیدگاهتان را بنویسید

- دیدگاه شما، پس از تایید سردبیر در پایگاه خبری صاحب نیوز منتشر خواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که به غیر از زبان‌فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد‌شد

1 × چهار =