صفحه اصلی » مذهبی » عناوین برتر دین و اندیشه » جای خالی عدالت در فقه شیعه!

جای خالی عدالت در فقه شیعه!

اما چه شده است که عدالت نه صدر فقه شیعه، و نه حتی در بین موضوعات این علم هم جای نگرفته است و با وجود اینکه احکام اسلامی قطعا احکام عادلانه ای هستند، اما از عدالت به صورت مستقل تنها در عدالت امام جماعت و مجتهد و قاضی یاد شده است؟!

❖ نویسنده: علیرضا توسلی | تاریخ انتشار: ۱۲:۲۷ - پنجشنبه ۱۳۹۲/۰۶/۱۴

صاحب نیوز- علیرضا توسلی

“اگر بخواهیم اهداف دین را به طور خلاصه بیان کنیم می شود توحید و عدالت”. این گزاره یکی از ابتدایی ترین آموزش هایی است که همه ما در کتاب های معارف اسلامی دوران دبیرستان گذرانده ایم. حرف حسابی که ریشه قرآنی دارد. آیات شریفه ای که هدف از ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی را بیان می کنند (از جمله آیه 36 سوره مبارکه نحل و آیه 25 سوره مبارکه حدید)، به همین دو مورد اشاره دارند.
بزگمردانی هم که وظیفه حراست از کیان دین را به عهده دارند بر این معنا تاکید داشته اند. همچنانکه امام بزرگوار انقلاب می فرمایند: بايد جوانان روحانى و دانشگاهى قسمتى از وقت را صرف كنند در شناخت اصول اساسى اسلام كه در رأس آن توحيد و عدل و شناخت انبياى بزرگ، پايه گذاران عدالت و آزادى است‏.
اما همه مطلب به اینجا خلاصه نمی شود. همه ما اطلاع داریم که علم فقه متکفل وظایف مسلمانان در دنیای خویش است. بر اساس آنچه بیان کردیم می بایست نقطه آغازین این علم، دستیابی به مقاصد شریعت یعنی توحید و عدالت باشد. بالاخص که امور دنیوی مکلفین بر اساس آیه شریفه باید بر اساس قسط و عدل تنظیم یابد. اما چه شده است که این مقصد شریف نه تنها در صدر این علم، بلکه حتی در بین موضوعات این علم هم جای نگرفته است و با وجود اینکه احکام اسلامی قطعا احکام عادلانه ای هستند، اما از عدالت به صورت مستقل تنها در عدالت امام جماعت و مجتهد و قاضی یاد شده است؟ و یا هنگامی که اموال دو نفر مخلوط شده باشد و هیچ شاهدی بر جداسازی آن نباشد، فرموده اند به طبق قاعده عدل و انصاف، به نصفه بینشان تقسیم شود!! آیا این دو تمام احتیاج مکلفین به عدالت است؟ آیا با این وضع می توان نظام سازی دینی بر اساس عدالت انجام نمود؟ آیا اینها احتیاجات ضروری نظام اسلامی را برای بسط عدالت محقق می سازد؟ و آیا به این وسیله مقاصد شریعت تحقق می یابد؟ آیا برای این مساله فکری شده است؟ نتیجه این می شود که انسان آشنای با لسان قرآن و روایات، زبان فقه را بیگانه با آنها احساس می کند.
البته برای این موضوع بزرگانی همچون شهید مطهری خون دلها خورده اند. آنجا که می فرمایند: اصل عدالت اجتماعی با همه اهمیت آن در فقه ما مورد غفلت واقع شده است و در حالی که از آیاتی چون: بالوالدین احسانا و یا اوفوا بالعقود عموماتی در فقه به دست آمده است، ولی با این همه تاکیدی که قرآن کریم بر روی مساله عدالت اجتماعی دارد، مع هذا یک قاعده و اصل عام در فقه از آن استنباط نشده است و این مطلب سبب رکود تفکر اجتماعی ما گردیده است.
در وافع در تفکر ایشان که برگرفته از اندیشه زلال اسلامی می باشد، اهداف کلی همچون عدالت، تنها دلیلی از ادله شرعی نیست، بلکه زیربنای فقه است. اصلا فقه باید خودش را مسئول رسیدن به آن بداند. باید فقیه در مرحله استنباط دقت فراوان داشته باشد که احکام در راستای این اصل قرار داشته باشد یا لااقل با آن در تعارض نباشد. ایشان در جای دیگری می فرمایند: اصل عدالت از مقیاس های اسلام است که باید دید چه چیزی بر او منطبق می شود، عدالت در سلسله علل احکام است نه در سلسله معلولات، نه این است که آنچه دین گفته عدل است، بلکه آنچه عدل است دین گفته.
البته فقهای بزرگی همچون امام خمینی (ره) و شهید صدر بیشتر از اینکه همچون شهید مطهری به لحاظ کردن عدالت در فرایند استنباط حکم شرعی توجه کرده باشند، از عدالت در مقام تحقق اسلام در جامعه و در عرصه مدیریت اجتماعی دفاع کرده اند. نظر حضرت امام خمینی (ره) در این زمینه چنین است: به ضرورت ثابت گشت که در اسلام، نظام و تمام شئون حکومت وجود دارد… بنابراین تنها احکام شرعی، اسلام نیست؛ بلکه می توان گفت در حقیقت اسلام، همان حکومت با شئون مختلفش است و احکام، قوانین اسلام است و در نتیجه یکی از شئون حکومت به شمار می رود. باید گفت احکام، هدف اصلی نیستند بلکه امور مطلوبی هستند که وسیله و مقدمه برای اجرای حکومت و بسط عدالت هستند.
خلاصه مطلب اینکه اگر ازین موارد معدود بگذریم انصاف این است که در طی قرون متمادی عدالت چه در مرحله وضع احکام و چه در مرحله پیاده سازی آن به حاشیه رفته است. پرداختن بیش از حد به فروعات فقهی و اصولی و نزاع بیش از حد بر مسائل انتزاعی و غیر مستعمل و حاشیه ای، دور شدن از مقاصد عالی شریعت را در پی داشته است. البته شاید دور بودن علمای شیعه از حکومت هم مزید بر علت بوده است، چرا که ذهن آنان را از مسایلی که مستقیما با اداره جامعه درگیر می کرده دور ساخته است. نتیجه این وضع چیزی نیست جز یک نوع سکولاریزم فقهی!! احکامی که نتیجه اجتهاد آقایان علماست تنها صبغه فردی دارد و حتی عدالت هم تنها در مسایل فردی مثل اختلاف بین دو نفر معنا می یاید.
این درد بزرگ تاریخی پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیشتر رخ می نماید. چرا که در همه عرصه های حاکمیتی با مساله عدالت اجتماعی مواجه هستیم. عرصه سیاست خارجی، توزیع منابع، تولید و صنعت و کشاورزی، بازرگانی و مسایل مالی و بانکی، فرهنگ و آموزش، مبارزه با مفاسد، قانونگذاری و از همه مهمتر قضاوت، نیاز به اجتهادی متقن برای رسیدن به توحید و عدالت دارد. از همین جاست که حتی با روی کار آمدن دولتی عدالتخواه نیز نمی توان گام بزرگی به سمت عدالت برداشت. چرا که پشتوانه نرم افزاری و فکری عدالت اسلامی که همان فقه پویای اسلامی و حضور مجتهدین در این عرصه هاست وجود ندارد.
بنابراین بجاست که حوزه های علمیه ما، تلاشی جدی در جهت پرورش طلاب عدالت محور که بتوانند به صورت عالمانه در عرصه های مختلف اجتماعی وارد شده و پیگیر مساله عدالت باشند صورت دهند، طلابی که باید بتوانند بعد از این بر اساس فقاهت خود و همچنین تجربه حضور خود در عرصه عدالت گستری، زنجیره های مفقوده فقه حکومتی را تکمیل و فقه شیعی را از رخوت موجود نجات بخشند.

دیدگاه‌ها

  1. محسن گفته :

    به نظر من چون مبنای استخراج احکام آیات قرآن و روایات معصومین هست و این آیات و روایات تطابق کامل با عدالت دارند پس لزومی نداشته سرفصلی جدید تعریف شود بلکه باید کاربرد عدالت در جامعه بررسی شود. اگر احکام اسلامی عینا اجرا شوند قطعا عدالت هم اجرا خواهد شد.
    بازم خدارو شکر که ریاست جمهوری نهایتا هشت ساله وگرنه دیگه باید عدالت رو تو موزه ها دنبالش بودین

  2. سیدعلی گفته :

    احسنت
    حرف دل خیلی ها همین است
    درگیر فروع شده ایم و اصول را فراموش کرده ایم
    به نظرم هم این معضل باید مدام تبیین شود و علاوه بر تبیین در خود حوزه های علمیه تلاش عملی در این زمینه صورت گیرد.
    بویژه خود از خود شما که روحانی هستید انتظار خروجی عملی در این زمینه می رود

  3. ناشناس گفته :

    حاج آقا چرا با اسم خودتون نمی‌نویسید؟
    چرا اسم مستعار؟

دیدگاهتان را بنویسید

- دیدگاه شما، پس از تایید سردبیر در پایگاه خبری صاحب نیوز منتشر خواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که به غیر از زبان‌فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد‌شد

شش + نه =