صفحه اصلی » استان اصفهان » برخوار » وجه تسمیه شهرستان برخوار

«بُرخوار» به چه معناست؟

وجه تسمیه شهرستان برخوار

حافظ ابونعیم در شرح فتح اصفهان به این آتشکده اشاره کرده است (ابونعیم، ۱۳۷۷ : ۱۴۲ ). پس از فتوحات اسلامی موقعیت ویژه برخوار در دروازه ورودی شمال اصفهان موجب تداوم حیات در سراسر دوران اسلامی در این شهرستان شده است که وجود آثار تاریخی برجای مانده از دوران سلجوقی، صفوی و قاجاری خود گویای این مدعاست.

تاریخ انتشار: ۰۶:۰۳ - دوشنبه ۱۳۹۵/۰۸/۱۰

صاحب نیوز – محمد اورنگی خورزوقی*/ تعاریف مختلفی برای معنی واژه «برخوار» آمده است. جدیدترین مطالعات انجام گرفته در مورد وجه تسمیه برخوار توسط آقایان یزدانی و اورنگی انجام گرفته است؛ یزدانی معتقد است اصل واژه، بُرسُووار بوده است که به مرور زمان «س» به «خ» تبدیل شده و به صورت بُرخوار در آمده است.

در این مقاله پیشینه جغرافیایی، موقعیت جغرافیایی، وجه تسمیه و پیشینه تاریخی شهرستان برخوار بر طبق تحقیقات محمد اورنگی خورزوقی آمده است.

پیشینه جغرافیایی برخوار

دانشمندان معرفت الارضی براین عقیده هستند که ۹ الی ۱۰ هزار سال پیش از میلاد مسیج پس از پایان دوره چهارم زمین شناسی معروف به عصر باران، تمام اراضی شهرستان برخوار فعلی و قبلی زیر آب بوده و به صورت دریاچه ای با شیب بسیار کم از غرب به شرق و جنوب شرقی تا اراضی کاشان ادامه داشته است، سپس در اثر تغییرات جوی، دریاچه رو به خشکی نهاده است.

کاوشگران مدعی هستند نزدیک کاشان، سیلک ها سه هزار سال پیش از میلاد مسیح روی بلندی های همین دریاچه زندگی می کرده اند.

دوکن گیلمن ایران شناس فرانسوی خشک شدن دریاچه را به احتمال زیاد به دلیل وقوع یک آتشفشان شدید توام با زلزله می داند که در چنین وضعیتی، قسمتی از قشر خارجی پوسته زمین شکافته و آب های دریاچه فرو رفته سپس آبگیر و برکه هایی را در اراضی پست از خود بجای گذاشته است.

موقعیت جغرافیایی شهرستان بُرخوار
شهرستان بُرخوار با وسعت ۷۷ / ۱۹۵۲ کیلومتر مربع در شمال اصفهان واقع شده است. از این مساحت حدود یک هزار ۸۶۳ کیلومتر مربع آن دشت و بقیه به صورت ارتفاعات است. این دشت از غرب
به ارتفاعات مورچه خورت، از شمال به ارتفاعات شمالی بخش بُرخوار و از جنوب به اصفهان و از شرق به سِگزی و کوهپایه محدود می شود. ارتفاع آن از سطح دریا یک هزار و ۵۹۰ تا یک هزار و ۶۰۰ متر و دارای شیب ملایمی حدود ۵ / ۰ – ۵ / ۱ در هزار از غرب به طرف جنوب شرقی است. وسعت و محدوده ی بُرخوار قدیم، در شمال دشت اصفهان با شهرستان فعلی برخوار و بخش مرکزی شهرستان شاهین شهر و مِیمِه منطبق است.

جغرافیا ی برخوار (۲)

منطقه برخوار با سابقه تاریخی طولانی و گویش محلی آن که بسیار به پارسی باستان و دری ساسانی شبیه است، در حاشیه شهر تاریخی و زیبای اصفهان واقع شده است. به نظرمی‌رسد لغت برخوار که مشتق از دو کلمه «بر» به معنی انواع و «خوار» که از خوار و بار و بنشن گرفته شده، نشانگر موقعیت این سرزمین به عنوان محلی که درآن انواع کشت میوه و دانه های خوراکی انجام می‌گرفته، است. این منطقه از سی و دو پارچه آبادی تشکیل شده که قریه گز از بزرگترین و قدیمی‌ترین آبادی های آن است.

برخوار با ارتفاع یکهزار و 500 مترازسطح دریا، در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی اصفهان و در حاشیه کویر مرکزی ایران واقع شده است که از شمال به شهرستان نطنز و بخش میمه، از جنوب به شهر اصفهان و منطقه ماربین، از غرب به شهرستان نجف آباد و منطقه دهق و عربستان (عراق عجم ) و از شرق به شهرستان اردستان منتهی می شود.

این دشت نسبتا وسیع از ۳۲ درجه و ۳۸ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۱۲ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و از ۵۱ درجه و ۱۰ دقیقه تا ۵۲ درجه و ۱۴ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ گسترش داشته که در اکثر کتب جغرافیایی دوره اسلامی از آن به عنوان نخستین منزلگاه بین اصفهان، کاشان، قم و ری نام برده شده است.

در دهه‌های اخیر، توسط متخصصان، راه‌ها و کاروانسراهای آن به تفصیل شرح داده شده که به احتمال قریب به یقین قریه و روستای گز در این دشت سرسبز و حاصلخیز از قدیمی‌ترین روستاهای این منطقه بوده است. (منبع: وبگاه گز برخوار)
وجه تسمیه و پیشینه تاریخی
جدیدترین مطالعات انجام گرفته در مورد وجه تسمیه برخوار توسط آقایان یزدانی و اورنگی انجام گرفته است؛ یزدانی معتقد است اصل واژه، بُرسُووار بوده است که به مرور زمان «س» به «خ» تبدیل شده و به صورت بُرخوار در آمده است.

بُر به معنای انبوه، گروه و سُووار به معنی سوارکار است. او معنای این واژه را ناحیه ای می داند که در آن جمعیت یا گروه سوارکاران وجود محمد علی یزدانی، محقق محلی، ناصر حق شناس داشته است (۲۶ / ۰۵ / ۱۳۹۴ ، شهر گَز).

همچنین محمد اورنگی (از دیگر پژوهشگرانی است که در حال تدوین کتابی در مورد واژه های برخوار است)؛ معتقد است در کتب اوستا که ادبیات بازمانده از عصر ایران باستان است، آمده است که در » وَرخوار «،» بَرخوار «،» پَئورخوار «،» خوارن « واژه بَرخوار به صورت های مجموع معنی واژه های اشاره شده شامل آسایش و آرامش در نگه داشتن گله و رَمه، فَرّ، شکوهمندی و آسایش فراوان است. به عنوان مثال در بند ۹ هات ۳۰ یَسنا، یکی از کتب اَوستا واژه بَر به معنای شایسته سَوار، سوار کار ماهر و خوار به معنای سهل و آسان و راحت آمده است که در جمع می توان گفت بَرخوار منطقه یا محلی که سوارکار شایسته و ماهر داشته است. همچنین معتقد است تلفظ صحیح و اولیه بَرخوار بوده اما امروزه به صورت بُرخوار در میان مردم تلفظ می شود.
(محمد اورنگی خورزوقی، محقق محلی، ناصر حق شناس، ۲۰ / ۰۴ / ۱۳۹۴ ، شهر خورزوق)

وجود تپه های باستانی و کشف آثاری از دوره اشکانی و ساسانی نشان از قدمت این شهرستان است.
بنا به نوشته ابن رسته کاخ هایی که به دستور خسرو اول ساسانی برای هم درس هایش در برخوار ساخته شده بود، تا زمان او یعنی قرن سوم هجری، همچنان پای برجا بوده است (ابن رسته، ۱۸۲:۱۳۶۵ – ۱۸۱ ).

حمزه اصفهانی به آتشکده ای اشاره کرده که اردشیر درازدست در دارک برخوار ساخته بوده است (اصفهانی، ۳۸:۱۳۶۷). حافظ ابونعیم در شرح فتح اصفهان به این آتشکده اشاره کرده است (ابونعیم، ۱۳۷۷ : ۱۴۲ ). پس از فتوحات اسلامی موقعیت ویژه برخوار در دروازه ورودی شمال اصفهان موجب تداوم حیات در سراسر دوران اسلامی در این شهرستان شده است که وجود آثار تاریخی برجای مانده از دوران سلجوقی، صفوی و قاجاری خود گویای این مدعاست.

وجود خاک حاصلخیز و نیروی انسانی خبره و کار آمد و نزدیکی به شهر اصفهان، همچنین فراوانی اسامی قنات های موجود در این شهرستان نشان از رونق کشاورزی در میان مردمان سخت کوش برخوار در ازمنه گذشته است.

هنوز هم خربزه های گُرگاب و سین در برخوار زبانزد مردم اصفهان و ایران است. فعالیت های زراعی، وسایل توزین و محاسبه را نیز در پی داشته و برخوار از مناطقی است که یکی به دلیل فعالیت های گسترده کشاورزی و دیگری قرار گرفتن بر سر راه اصفهان به تهران و رفت و آمد کاروان ها، ترازو و قپان بسیار نزد مردم این شهرستان متداول بوده است. قپان های مورد مطالعه در این پژوهش در موزه مردم شناسی شهرستان برخوار قرار دارد و تنها قپان های بازمانده از مردمانی است که با سخت کوشی امورات زندگی را می گذرانده اند.
موزه مردم شناسی شهرستان برخوار واقع در خانه برومندها خاندان متنفذی که از دوران صفوی در برخوار صاحب قدرت و مصدر امور حکومتی بوده، خاندان برومند است. این خاندان در زمان شاه عباس صفوی به موجب حکم حکومتی به سرکردگی امیر اصلان خان داغستانی از منطقه داغستان به شمال اصفهان و گَز کوچانده می شوند و اسناد بر جای مانده از نفوذ گسترده این خاندان در دوره های زندیه، قاجار و پهلوی حکایت دارد.
از آثار بر جای مانده قاجاری از خاندان برومند، خانه تاریخی حاج محمد علی خان برومند گَزی است که به حاجی خان (حَجی خان) معروف بوده است. حاج محمد علی خان مدتی در لشکر ظل السلطان شغل نظامی گری داشته، از صاحب منصبان فوج ظل السلطان بوده و به علت نداشتن فرزند، منزل اعیانی مذبور را برای فرزند برادرش حیدر علی خان برومند به ارث می گذارد.
حیدر علی خان برومند که به تحصیلات حوزوی روی می آورد بعدها به تدریس در مدرسه علمیه صدر و نیم آورد پرداخته، به عنوان نماینده مردم اصفهان در دوره هجدهم راهی مجلس شورای ملی می شود. این خانه تاریخی توسط حیدر علی خان به نوه او دکتر امیر همایون برومند صلح می شود و او نیز سه دانگ آن را به آقای ادیب برومند می فروشد تا فرهنگسرایی به نام خاندان برومند در آن دایر شود. این بنا هم اینک با عنوان فرهنگسرای ادیب برومند به صورت محلی آموزشی، فرهنگی مورد بازدید گردشگران و علاقه مندان و محل برگزاری بزرگداشت های ادبی است. (منوچهر برومند، ناصر حق شناس، ۰۱ / ۰۶ / ۱۳۹۴ ، اصفهان)

قسمتی از این خانه تاریخی زیبا به همت مجید فروتن به صورت موزه مردم شناسی شهرستان برخوار پذیرای علاقه مندان و دوستداران فرهنگ و تاریخ است. مجید فروتن در مورد خود و موزه اش می گوید: متولد ۲۹ / ۰۶ / ۱۳۴۹ در شهر گَز از توابع شهرستان برخوار است. در سال ۱۳۷۵ مجوز موزه مردم شناسی برخوار را از سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان دریافت کرده و با عشق به
فرهنگ غنی برخوار به جمع آوری آثار باقی مانده از مردمان گذشته همت گماشته است. این موزه اولین موزه خصوصی مردم شناسی کشور است که به صورت رایگان مورد بازدید و استفاده
فرهنگ دوستان و پژوهشگران قرار دارد. هم اینک ۹۰۰ قطعه شی تاریخی از شهرستان برخوار در این موزه نگهداری می شود. قدمت برخی از آثار قرار گرفته در این موزه به دوره اشکانی و
ساسانی می رسد، همچنین عکس های منحصر به فرد این مجموعه تداعی کننده آداب و رسوم و معماری شهرستان برخوار در ادوار گذشته تاریخ است. این موزه زیبا به صورت پژوهشکده ای
جامع پذیرای دانشجویان علاقه مند به تاریخ و مردم فرهنگ دوست برخوار است.

یافته های پژوهش
معنای واژه قپان:
لغت نامه دهخدا ذیل واژه «قَپان» آورده است: قَپان : کَپان، و آن ترازویی است که یک پله دارد و به جای کپه دیگر سنگ یا شاهین به آن آویزند و به لغت رومی قسطاس می گویند. (مشخصات قپان به حروف ابجد : ۱۵۳) و نیز ابزاری برای توزین اجسامی که وزن یا ابعاد آن ها مانع استفاده از ترازوی معمولی است (انوری، ۵۴۸۵:۱۳۸۶)
قپاندار: کسی که دارای شغل قپانداری بود. معادل ابجد: ۳۵۸ (دهخدا، ۱۵۳۸۴:۱۳۷۳ )
قپانداری مرکب است از معرب و فارسی با (یای) به معنی دارنده قپان و قپان بر تشدید فارسی معرب (کپان) است.

حکیم سنائی فرماید: چو بیویی راه دانی چیست علم آموختن؛ چو بجویی عدل دانی چیست کپان داشتن

پور بهای جامی راست:
دهان چون ترازوش پر سنگ باد فرو باد ؛ آویختنش چون کپان
از مثال ثانی چنین مفهوم می شود که بدون تشدید با هم آمده است و عمل آن چنان است که جماعتی در درب دروازه های شهر و بازارها و خانات میله های قپان دارند و بار طبقات مردم را از روستایی و بلاد خارجه به شهر می آورند وزن کرده به مشتری می دهند هر نوع باری را مبلغی و مقداری گرفته، از آنچه می گیرند در سال (حسب المقطع) چیزی به رسم مالیه کارسازی دیوان می کنند (محمد کاظم کاشانی،بی تا: ۶۲ ).
آغاز به کار ترازو احتمالاً همان گونه بود که امروز هم در برخی از جوامع ابتدایی است، یعنی از دو دست برای تعیین وزن استفاده می شد و سبک و سنگین دو کالای همگون (مثل دو هندوانه) با قرار دادن آن ها در کف دو دست سنجیده می شد. در تورات بارها به ترازو و سنگ اشاره شده: موسی فرمود ترازو و سنگ باید حق باشد. در قرآن نیز بارها به ترازو اشاره شده است: (خدای رحمان ترازو را بر نهاد تا در ترازو تجاوز نکنید. وزن کردن را به عدالت رعایت کنید و کم فروشی مکنید).
با گذشت زمان و نیازهای جدید و لزوم توزین اجسام سنگین، ترازوها نیز شکل جدیدی به خود گرفت. دیگر ترازوهای معمولی نیازها را برطرف نمی کرد و ترازویی مورد نیاز بود که به راحتی قابل حمل باشد و بتواند اجناس سنگین را وزن نماید. قپان ترازویی بود که توانست قرن ها به این نیاز پاسخ گوید.

. محمداورنگی خورزوقی عکس/مدرک پارلمانی برخوار مربوط به ۱۰۵ سال پیش . اهالی برخوار با گواهی طوماری از مجلس دوره اول ۱۰۵ سال قبل درخواست اعزام نماینده از برخوار را داشته اند

عکس/مدرک پارلمانی برخوار مربوط به ۱۰۵ سال پیش که اهالی برخوار با گواهی طوماری از مجلس دوره اول ۱۰۵ سال قبل درخواست اعزام نماینده از برخوار را داشته اند

* پژوهشگر

مصاحبه ها:
اورنگی خورزوقی، محمد ( ۲۰ / ۰۴ / ۱۳۹۴ ). محقق محلی: شهرستان برخوار.
برومند، منوچهر ( ۰۱ / ۰۶ / ۱۳۹۴ ). نویسنده، شاعر، پژوهشگر و از اعضای خاندان برومند: اصفهان.
خجندی، علی ( ۲۰ / ۰۵ / ۱۳۹۴ ). قصاب و قپان دار در گذشته: فرهنگسرای ادیب برومند (خانه برومندها) شهرستان برخوار.
فروتن، مجید ( ۲۰ / ۰۵ / ۱۳۹۴ ). مدیر موزه مردم شناسی شهرستان برخوار: فرهنگسرای ادیب برومند شهرستان برخوار.
قصاب، رسول ( ۰۵ / ۰۶ / ۱۳۹۴ ). قصاب و قپاندار در گذشته، میدان امام علی (ع) اصفهان.
نریمانی، علی ( ۲۵ / ۰۵ / ۱۳۹۴ ). شاعرو محقق محلی: شهرستان برخوار.
یزدانی، محمد علی ( ۲۶ / ۰۵ / ۱۳۹۴ ). محقق محلی: شهرستان برخوار.

انتهای پیام/ چشم برخوار/ الف

دیدگاهتان را بنویسید

- دیدگاه شما، پس از تایید سردبیر در پایگاه خبری صاحب نیوز منتشر خواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که به غیر از زبان‌فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد‌شد

3 + شش =