الازهر
۲۳:۱۳ - سه شنبه ۱۳۹۲/۱۲/۶

تاریخچه و عملکرد الازهر مصر

در سال ۳۵۹ق به فرمان جوهر‌کاتب صقلی یکی از سرداران المعزالدین‌الله (۳۴۱-۳۶۵ق) چهارمین خلیفه فاطمی مسجدی در شهر قاهره بنا شد که نام آن را به گفته برخی منابع برگرفته از لقب حضرت زهرا سلام الله علیه «الازهر» نهادند.

 جامعه الازهر یا دانشگاه الازهر در مصر، یکی از مهمترین و کهن‌ترین دانشگاههای جهان اسلام است. در سال 359ق به فرمان جوهر‌کاتب صقلی یکی از سرداران المعزالدین‌الله (341-365ق) چهارمین خلیفه فاطمی مسجدی در شهر قاهره بنا شد که نام آن را به گفته برخی منابع برگرفته از لقب حضرت زهرا سلام الله علیه «الازهر» نهادند.

 مذهب خلفای فاطمی شیعه اسماعیلیه بود. فاطمیان (297-567) سلسله‌ای در مصرتشکیل دادند که تا شام و بخشی از افریقا گسترش یافت. مسجد الازهر به امور مذهبی شیعیان می‌پرداخت ولی بزودی به مرکز تعلیمات عالی تشیع تبدیل شد و به آموزش طلاب علوم دینی همت گمارد و رفته رفته گسترش یافت. تبلیغات وسیع الازهر به نفع شیعیان، خواجه نظام الملک طوسی (451-485) وزیر قدرتمند سلجوقیان (429-590) را که سنی مذهب بود، بر آن داشت تا به تاسیس مدارسی همت کند که تبلیغات وسیع الازهر را در بخشی از سرزمینهای اسلامی خنثی سازد. این مدارس نظامیه نام داشت و مهمترین‌شان در بغداد و نیشابور بود.

سنی شدن الازهر

 در قرن بعد، ایوبیان، مرکز مطالعات و تحقیقات دولت شیعی فاطمی را از بین بردند و آنجا را به محل تعلیم مذهب سنیان حنفی تبدیل کردند. دولت ایوبیان (564-648) به دست صلاح الدین ایوبی (564-589) در منطقه شام و فلسطین تشکیل شده بود و توانست سلسله فاطمیان را براندازد. اعتبار علمی – مذهبی الازهر طی چند قرن با تسلط خلفا و حکمرانان مصر، دستخوش فراز و نشیب‌هایی شد تا در دوره عثمانی، یکبار دیگر مورد توجه ویژه سلاطین ترک قرار گرفت و مرکز عمده تحقیقات علوم اسلامی گردید. در قرن سیزدهم هجری با استقرار رژیم پادشاهی در مصر که به کمک اروپائیان صورت گرفت، این مرکز اهمیت خود را از دست داد. و صرفا به مدرسه‌ای برای بیان اصول فقهی مبدل گشت اما در1288 ق تغییراتی در شیوه اداره این دانشگاه پدید آمد و تا حدودی به شکل دانشگاههای امروزی در آمد.

982-1

شکستن انحصار علمی از الازهر در مصر

 یک سال بعد، دولت مصر با تاسیس دانشگاهی به سبک اروپایی به نام «دارالعلوم» در قاهره، انحصار آموزش عالی را از دست الازهر خارج کرد. در فاصله سالهای 1288تا 1298ق سید جمال الدین اسد آبادی (1254-1314ق) در مصر به تبلیغ افکار خویش یعنی بیداری مردم و اتحاد مسلمانان پرداخت که با واکنش علمای الازهر روبرو شد. اما تلاشهای او باعث شد که برخی از علمای الازهر را همچون شیخ محمد عبده (1266-1323) به خود جذب کند.عبده بعدها مفتی اعظم مصر و رئیس الازهر شد و توانست ایده‌های تازه‌ای را در این دانشگاه رواج بدهد و دانشجویان را با علوم جدید آشنا کند‌. با این حال، مقاومت پاره‌ای از علمای الازهر، این دانشگاه را همچنان در حالتی از جمود نگه داشت. پس از جنگ جهانی اول (1914-1918) پدیده‌ای در مصر و دیگر کشورهای اسلامی رخ نمود و آن، کاهش تمایل به اسلام در نظر جوانان بود.

 آنان، عقب ماندگی کشورهای عربی را ناشی از پیروی از اسلام می‌دانستند و دین مدرای را، هم پای ارتجاع برمی‌شمردند. این پدیده نگرانیهایی را در میان علمای الازهر پدید آورد و موجب شد آنها به پیروی از مواضع قبلی‌شان در برابر نخستین جنگ اعراب و اسرائیل در 1948-1949 به حکومت ناصر روی موافق نشان بدهند زیرا پس از کودتای 1952/1331ش افسران آزاد، رژیم سلطنتی در مصر برافتاد و جمال عبد الناصر (1954-1970) حکومتی بر مبنای اصول ناسیونالیسم پی‌ریزی کرد. علمای الزهر در هنگامه نبرد با اسرائیل مواضع میهن پرستانه‌ای به خود گرفتند و دراین دوره فرصت یافتند تا به نقد عملکرد گذشته خود در تاثیر پذیری از حکومت پادشاهی مصر بپردازند‌. چه این همراهی‌ها باعث شده بود که از موضوع فلسطین بازمانند و اسرائیل بتواند بزودی بر سرزمین‌های اسلامی دست اندازی کند.

فتوای تاریخی شیخ شلتوت

این تغییر مواضع که از محدودنگری در مباحث دینی به حضور در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی منجر شده بود، شیخ محمود شلتوت رئیس الازهر را در سال 1958/1337ش برآن داشت تا در حکمی تاریخی، پیروی مسلمانان از فقه شیعه را همچون پیروی از چهار مذهب فقهی اهل سنت، یعنی؛ حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی مجاز بداند. این فتوا بازتاب گسترده‌ای در جهان اسلام داشت و کرسی فقه شیعه جعفری در الازهر تاسیس شد. این کار، عملی متقابل در برابر راه اندازی دو کرسی فقه حنفی و شافعی بود که درسال 1335ش در دانشگاه ادبیات تهران صورت گرفت.

1239757776

در سال 1339ش/1960 مصر، روابط خود را باایران قطع کرد. زیرا دولت شاهنشاهی ایران موجودیت اسرائیل را به صورت موقت پذیرفته بود.درآن سال 150 نفر از علمای الازهر در اعلامیه‌ای از مسلمانان جهان خواستند با شاه ایران به خاطر طرفداری از اسرائیل به مبارزه برخیزند. محمد رضا پهلوی نیز در تلگرافی به شیخ محمود شلتوت، به توجیه اقدام خود پرداخت و گناه  ایجاد رابطه با اسرائیل را به گردن دولت مصدق انداخت و تاکید کرد که ایران همواره در فکر مصالح جامعه اسلامی است و از حقوق آنها پشتیبانی می‌کند! چند سال بعد به دنبال وقایع خونین 15 خرداد 1342 و حمله ماموران حکومت پهلوی به مدرسه فیضیه، رئیس الازهر درتلگرامی خطاب به علمای حوزه علمیه قم، از رفتار دولت شاه با مراجع دینی  اظهار تاسف و انزجار کرد.

از دست دادن استقلال در الازهر

 درگذشت عبد الناصر وروی کارآمدن محمد  انورسادات (1970-1981)تغییراتی را درسیاست‌های دولت مصر بوجود آورد. در 1974 زمانی که نخستین معاهده صلح مصر با اسرائیل امضاء شد، علمای الازهر در فتوایی، عاقد قرار داد را کافر خواندند. اما براثر فشار دولت سادات بر الازهر، آنان مجبور شدند از انعقاد قرار دادصلح مصر و اسرائیل در کمپ دیوید حمایت کنند. اتفاقی که مخالفت مردم و دانشگاهیان مصری را برضد دولت و الازهر برانگیخت و سازمان کنفرانس اسلامی مصر را تحریم کرد.

الازهر کم کم استقلال خویش را یک بار دیگر از دست داد و هم نوا با دولت مصر، روند انقلاب اسلامی در ایران را با دیده تردید نگریست به گونه‌ای که قائم مقام الازهر به بهانه تسلط کمونیستها در ایران از علمای ایران خواست تا در برابر فشارهای حکومت شاه از خود خویشتن داری نشان بدهند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز الازهر از تایید جمهوری اسلامی سرباز زد و زمانی که سفارت امریکا در تهران به تصرف دانشجویان مسلمان پیرو خط امام درآمده بود اعلام کردند که گروگان گیری برخلاف تعالیم اسلام است. اکنون پس از گذشت بیش از دو دهه از پیروزی انقلاب اسلامی و در پی مبادلات فرهنگی میان علمای دو کشور، نگاه الازهر نسبت به ایران بهبود پیدا کرده است و آنان می‌کوشند تا ز‌مینه‌های برقراری روابط سیاسی بین دو کشور را که در ابتدای سال 1358ش و به دنبال صلح کمپ دیوید قطع شده بود فراهم آورند.

 الازهر

سازمان ادرای الازهر

دانشگاه الازهر دارای دو مجموعه دانشکده ویژه پسران و دختران است که در گروه پسران چهارده دانشکده در رشته های علوم انسانی، پزشکی، کشاورزی و فنی و مهندسی فعالیت می‌کند  و پنج دانشکده نیز در رشته‌های علوم انسانی و پزشکی ویژه دختران است. این دانشگاه هم اکنون بیش از 120 هزار دانشجو دارد که همه ساله نزدیک به بیست هزار نفر از آنان در مقاطع لیسانس، فوق لیسانس و دکتری از آن فارغ التحصیل می‌شوند.

دایره المعارف انقلاب اسلامی- ویژه کودکان ونوجوانان- جلد اول- انتشارات سوره مهر ص 84-85